Түбән Камга – 60 ел

Кайбер кешеләр шәһәрләр төзи. Ә кайберәүләр үзләре төзегән шәһәрнең тарихына әверелә. Аларның хезмәтен архивлардан гына түгел, урамнардан, мәйданнардан, парклардан, кешеләр хәтереннән дә күрергә мөмкин. Фирдәвис Гайнетҗан улы Ханов – Түбән Каманың архитектура елъязмасына үз исемен язган шундый шәхесләрнең берсе.

Яшь шәһәргә килгән яшь архитектор

Фирдәвис Ханов 1951 елның 7 сентябрендә Татарстан АССРның Актаныш районы Актанышбаш авылында туган. Авылда туып-үскән егетнең язмышы аны соңрак Татарстанның иң яшь шәһәрләренең берсе булган Түбән Камага алып килә. 1978 елда Казан төзүче инженерлар институтын тәмамлагач, юллама буенча шәһәргә килеп, Түбән Кама шәһәр Советы башкарма комитетының Төзелеш һәм архитектура мәсьәләләре бүлегендә өлкән архитектор булып эшли башлый.

Ул вакытта Түбән Кама әле формалашу чорындагы яшь шәһәр була. Яңа микрорайоннар калка, урамнар салына, Җәмәгать биналары төзелә. Шәһәрнең киләчәк йөзе, асылда, шул елларда кәгазьдәге сызымнардан, архитекторларның хыялыннан һәм төзелеш мәйданнарындагы хезмәттән туа. Фирдәвис Ханов бу зур эшнең үзәгендә була. Еллар узган саен яшь белгечнең исеме шәһәр архитектурасы белән ныграк бәйләнә. Ул гади генә проектлаучы түгел, шәһәрнең үсеш логикасын, аның киләчәк кыяфәтен күрә белгән архитектор булып таныла.

Ташка күчкән уйлар

Фирдәвис Хановның авторлыгы һәм автордашлыгы белән 60тан артык объект тормышка ашырылган. Алар арасында Түбән Каманың бүгенге йөзе белән аерылгысыз бәйләнгән корылмалар бар: автомобиль һәм тимер юл вокзалы, «Ильинка» мәдәни-спорт комплексы, Җиңү монументы, Е. Н. Королёв, Н. В. Лемаев, Габдулла Тукай, Бакый Урманче һәм халыкара бурычларын үтәгән сугышчы-интернационалистларга багышланган һәйкәлләр, Кызыл Чишмәдәге «Чишмә» ландшафт комплексы, шәһәрнең Җәмигъ мәчете, Гагарин урамындагы мәчет, Габдулла Тукай исемендәге уку һәм ял паркы, ЗАГС бинасы һәм башка күп кенә объектлар. Шушы исемлеккә карап кына да архитекторның хезмәт юлы никадәр киң колачлы булуын аңларга мөмкин.

Әмма архитектураны саннар белән генә үлчәп булмый. Һәрбер бина артында — шәһәр тормышының бер өлеше. Вокзал — кемнеңдер юлга чыккан урыны. Парк — баланың беренче тапкыр велосипедта йөргән Җире. Һәйкәл — тарихны искә төшерү ноктасы. Мәчет — рухи тартылу урыны. Мәдәни үзәк — Җыр, сәнгать һәм кешеләр очрашуы өчен мәйдан. Димәк, архитектор кәгазьгә сызыклар гына төшерми. Ул кешеләрнең киләчәк хатирәләрен дә проектлый. «Бу һөнәр мине кеше итте, танытты, күтәрде», — ди Фирдәвис Ханов. Аның өчен архитектор һөнәре — тормышның бер этабы түгел. Ул аның кем булуын билгеләгән төп кыйммәтләрнең берсе.

Шәһәрнең үзәге турында хыял

Архитекторның күңелендә еллар буе сакланган бер хыялы бар — Түбән Каманың чын мәгънәсендә үзәген күрү. Ул шәһәрнең үзәк өлешен булдыру концепциясе һәм проекты өстендә дә эшләгән. Ләкин шәһәргә нигез салынуга инде Җиде дистә елга якын вакыт узса да, аның фикеренчә, Түбән Каманың архитектура һәм иҗтимагый тормышны бер ноктага туплаган тулы бер үзәге әле дә формалашып Җитмәгән. Шәһәр үсә. Яңа йортлар, юллар, объектлар барлыкка килә. Әмма архитекторны башка нәрсә борчый: киләчәк шәһәрнең йөзе бүгеннән кайгыртылырга тиеш. «Шәһәребезнең үзәген күрермен дип хыяллана идем», — ди ул. Бу сүзләрдә шәхси хыял гына түгел, шәһәр язмышы өчен Җаваплылык та бар. Чөнки шәһәр үзәге — географик урта нокта гына түгел. Ул шәһәрнең хәтере, йөзе һәм йөрәге.

Архитектордан — остазга

Фирдәвис Хановның хезмәт юлы бер урында туктап калмый. Ул Түбән Кама муниципаль районы башкарма комитетының шәһәр төзелеше сәясәте идарәсендә архитектор-консультант та әле. Шәһәр төзелеше, территорияләрне планлаштыру, кирәкле документлар әзерләү, халык мөрәҗәгатьләре — аның көндәлек эшенең бер өлеше. Ләкин еллар дәвамында тупланган тәҗрибәсен үзендә генә сакламый. Яшьләр белән очраша, мәктәп укучылары һәм студентлар белән сөйләшә, һөнәрнең нечкәлекләре турында фикерләшә. Е. Н. Королёв исемендәге Түбән Кама политехник көллиятенең эксперт комиссиясе эшендә катнаша. Кичәге хезмәт тәҗрибәсе бүген яшь буын өчен дәрескә әверелә. Бу — чын остазлык.

Милләт язмышына битараф түгел

Фирдәвис Гайнетҗан улы өчен шәһәр төзелеше белән милләт язмышы арасында да күренмәс, әмма ныклы бер бәйләнеш бар. Ул татар халкының телен, мәдәниятен һәм рухи мирасын саклауны үзенең Җәмәгать эшчәнлегенең мөһим юнәлешләреннән саный. Бөтендөнья татар конгрессының Түбән Кама бүлеге башкарма директоры, Аксакаллар шурасы рәисе урынбасары, шәһәрдәге актанышлылар якташлыгы Җәмгыяте рәисе буларак актив эшли. «Җидегән чишмә» әдәби-музыкаль берләшмәсе эшчәнлегендә катнаша. Аның өчен туган тел — үткәннән калган ядкәр генә түгел, киләчәккә алып бара торган юл. Телне саклау өчен аны сөйләшергә, ишеттерергә, кулланырга кирәк. Аның матурлыгын күрсәтергә, куллану даирәсен киңәйтергә кирәк. Милли тәрбия, тарихны белү, үз халкың белән горурлану — боларның барысы да киләчәк буынның рухи нигезен тәшкил итә. Фирдәвис Ханов бу мәсьәләдә аеруча бер фикергә басым ясый: үз телен, тарихын һәм мәдәниятен белмәгән милләтнең киләчәге өметле була алмый. Шуңа күрә ул татар телен саклауны сүз белән генә түгел, гамәл белән дә якларга тырыша.

Тукай бүләге — хезмәткә куелган бәя

Фирдәвис Хановның һөнәри хезмәте күп еллар дәвамында югары бәяләнә. Ул Россия һәм Татарстан Архитекторлар берлеге әгъзасы, Россия Федерациясе субъектларының баш архитекторлары советы әгъзасы. Шәһәр, республика, Россия һәм халыкара конкурсларда Җиңүче һәм дипломант. Аңа «Татарстан Республикасының атказанган архитекторы», «Россия Федерациясенең атказанган архитекторы» дигән мактаулы исемнәр бирелә. Ә иң зур танылуларның берсе — Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе. Премиягә Фирдәвис Ханов өч тапкыр тәкъдим ителә. Әмма ул аны өченче тапкырында гына ала. Бу — аның күпьеллык хезмәтнең, өметнең һәм ниһаять, килгән танылуның тулы бер тарихы. Премиянең «эчке кухнясы» турында сөйләгәндә ул елмаеп: «Кандидатураны кеше үзе тәкъдим итә алмый, аны һөнәри һәм иҗтимагый оешмалар лаеклы хезмәтенә бәя биреп тәкъдим итә. Аннары катлаулы сайлап алу этаплары башлана», — ди.

Исемнәр үзгәрә, ә һөнәр кала

Бүген Фирдәвис Хановның иҗтимагый вазифалары күп. Кемдер аны Бөтендөнья татар конгрессы эшчәнлеге белән бәйли, кемдер Аксакаллар шурасы белән, кемдер актанышлылар якташлыгы белән. Ә үзе исә бер сорауга бик гади Җавап бирә: ул — барыбер архитектор. Чөнки иҗтимагый вазифа бүген бар, иртәгә башка кешегә тапшырылырга мөмкин. Ә һөнәр — кешенең үзендә кала. Архитектор булып яшәү — аның өчен һөнәри исем генә түгел. Бу — үзеңне, дөньяны һәм шәһәрне кабул итү рәвеше.

Ташларда сакланучы кул эзе

2016 елның 28 июлендә Түбән Кама шәһәр Советының 28 нче карары белән Фирдәвис Гайнетҗан улы Хановка «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеме бирелде. Бу исем — аның шәһәргә багышланган күпьеллык хезмәтенә бирелгән бәя. Чөнки әлеге исемне ул еллар дәвамында үзенең фидакарь хезмәте белән яулаган. Түбән Кама урамнарыннан үткәндә, вокзалга кергәндә, паркта йөргәндә, һәйкәлләр янына туктаганда, мәчетләргә күз салганда — Фирдәвис Хановның хезмәт юлының аерым битләрен күрергә мөмкин. Шәһәр үзгәрә, йортлар яңара, урамнар киңәя, яңа буыннар үсә. Бәлки, архитекторның иң зур бәхете дә шундадыр: ул үзе салган шәһәрнең үзгәрүен читтән генә күзәтми — аның үсешендә һаман да катнаша.

Фирдәвис Хановның тормышы тирән мәгънәле фикерне раслый: кеше гомере үтеп китә, ә чын хезмәт — шәһәрдә, кешеләр хәтерендә һәм киләчәк буыннар күңелендә кала. Ул шәһәр биналарының проектларын сызып кына калмаган, шәһәрнең хәтеренә кул эзен дә салган.

Күргәзмә һәм әдәби-музыкаль кичә

Фирдәвис Гайнетҗан улы Ханов төрле елларда Түбән Камада гына түгел, Казанда һәм республиканың башка шәһәрләрендә дә үзенең иҗат күргәзмәләрен тәкъдим итте. Аның чираттагысы 9 сентябрьдә Түбән Кама шәһәр музеенда була. Тантаналы ачылышы — 14.00 сәгатьтә. Ул шәһәрнең 60 еллыгына багышлана һәм Фирдәвис Хановның Түбән Камадагы иҗади хезмәт юлын чагылдыра. Күргәзмә 11 октябрьгә кадәр дәвам итәчәк.

Шулай ук 9 сентябрьдә Туфан Миңнуллин исемендәге Түбән Кама дәүләт татар драма театрында Фирдәвис Хановның 75 яшьлек юбилее уңаеннан «Һөнәрем — шәһәремә, халкыма» дигән «Җидегән чишмә» әдәби-музыкаль кичә узачак. Башлана — 18.30 сәгатьтә. Кичә театрның Зур залында үткәрелә. Керү ирекле.

Фирдәвис Хановның иҗат юлы һәм Түбән Кама белән бәйле хезмәтләре — шәһәр тарихының аерылгысыз бер өлеше. Бу күргәзмә һәм әдәби-музыкаль кичә — күренекле шәхеснең мирасын яңадан искә алу, аның иҗаты белән якыннан танышу өчен матур мөмкинлек.